Nhiều bằng cấp nhưng thiếu nền tảng: cái bẫy của Thạc sĩ trái ngành
Trong quá trình chuyển nghề, có một trạng thái mà nhiều người không lường trước: sau khi học lên Thạc sĩ, họ không thấy con đường mở rộng hơn, mà ngược lại, trở nên khó bước vào ngành mới hơn.
Họ không thiếu bằng cấp. Thậm chí, bằng cấp của họ còn cao. Nhưng khi đối diện với thị trường lao động, họ lại rơi vào thế lưỡng nan: quá cao cho vị trí đầu vào, nhưng chưa đủ nền tảng cho vị trí cao hơn.
Đó chính là trạng thái nhiều bằng cấp nhưng thiếu nền tảng (overqualified but undertrained).
Khi bằng cấp cao trở thành con dao hai lưỡi
Bằng Thạc sĩ thường được xem là một lợi thế. Trong nhiều bối cảnh, điều đó hoàn toàn đúng. Nhưng khi Thạc sĩ được sử dụng như công cụ để chuyển sang một ngành mới, lợi thế này có thể đảo chiều.
Nhà tuyển dụng nhìn vào hồ sơ và thấy một ứng viên có trình độ cao. Điều đó ngay lập tức đặt ra một loạt kỳ vọng: năng lực tổng thể, khả năng xử lý vấn đề, mức độ độc lập trong công việc.
Nhưng khi ứng viên bắt đầu thể hiện, những kỳ vọng đó lại không được đáp ứng trọn vẹn, không phải vì thiếu thông minh hay thiếu nỗ lực, mà vì nền tảng ngành chưa đủ dày.
Sự lệch pha này khiến bằng cấp cao không còn là lợi thế tuyệt đối.
Vì sao Thạc sĩ trái ngành dễ dẫn đến “undertrained” (thiếu nền tảng)?
Câu trả lời nằm ở cấu trúc học thuật.
Chương trình Thạc sĩ được xây dựng để đi sâu, không để đi rộng từ đầu. Nó giả định rằng người học đã có:
-
Kiến thức nền tảng của ngành
-
Ngôn ngữ chuyên môn quen thuộc
-
Cách tư duy đã được hình thành ở bậc cử nhân
Khi những giả định này không tồn tại, người học buộc phải “chắp vá” nền tảng trong khi vẫn phải theo kịp nội dung ở mức cao. Điều này dẫn đến một khoảng trống rất khó bù đắp đầy đủ.
Kết quả là người học có thể hiểu các khái niệm nâng cao, nhưng lại thiếu chắc chắn ở những phần cơ bản nhất – những phần mà thị trường lao động xem là điều hiển nhiên đối với người trong ngành.
Thị trường lao động đọc trạng thái này rất nhanh
Điều đáng nói là trạng thái nhiều bằng cấp nhưng thiếu nền tảng (overqualified but undertrained) không phải lúc nào cũng thể hiện rõ trên văn bằng, nhưng nó lộ ra rất nhanh trong thực tế.
Trong phỏng vấn, nhà tuyển dụng có thể nhận ra:
-
Ứng viên nói được khái niệm, nhưng khó triển khai chi tiết
-
Có tư duy ở tầm chiến lược, nhưng lúng túng với nghiệp vụ nền
-
Hiểu “vì sao”, nhưng chưa vững “làm như thế nào” theo chuẩn ngành
Khi đó, nhà tuyển dụng rơi vào thế khó: không thể xếp ứng viên vào vị trí junior vì bằng cấp quá cao, nhưng cũng không thể giao việc ở mức senior vì nền tảng chưa đủ.
Và ứng viên bị kẹt ở giữa.
Khi chính người học cũng cảm thấy mình “không thuộc về”
Không chỉ thị trường, bản thân người học cũng sớm cảm nhận được sự bất ổn này.
Họ có thể:
-
Cảm thấy áp lực khi phải “xứng đáng” với tấm bằng Thạc sĩ
-
Ngại ứng tuyển vào các vị trí đầu vào vì sợ bị đánh giá thấp
-
Thiếu tự tin khi tham gia trao đổi chuyên môn sâu
Cảm giác “mình học cao nhưng vẫn thiếu gốc” không đến từ tâm lý tự ti, mà từ sự lệch cấu trúc giữa bậc học và nền tảng thực tế.
Vì sao đây là cái bẫy khó thoát?
Một khi đã có bằng Thạc sĩ, việc “quay lại” xây nền tảng cử nhân trở nên khó khăn hơn về mặt tâm lý và hình ảnh.
Người học dễ rơi vào suy nghĩ:
“Mình đã học cao rồi, chẳng lẽ quay lại học thấp hơn?”
Chính suy nghĩ này khiến nhiều người tiếp tục cố gắng xoay xở trong trạng thái không ổn định, thay vì dừng lại để điều chỉnh cấu trúc nền tảng.
Cái bẫy không nằm ở việc học Thạc sĩ, mà nằm ở việc dùng sai Thạc sĩ cho một mục tiêu mà nó không được thiết kế để giải quyết.
Con đường khác: xây nền trước khi nâng tầm
Trạng thái overqualified nhưng undertrained cho thấy một điều rất rõ: trong chuyển nghề, nền tảng quan trọng hơn bậc học.
Khi người học có nền tảng cử nhân ngành:
-
Việc học lên cao trở nên nhẹ nhàng hơn
-
Hồ sơ nghề nghiệp rõ ràng hơn
-
Thị trường lao động dễ đặt họ vào đúng vị trí
Thạc sĩ khi đó trở thành công cụ nâng tầm, chứ không phải gánh nặng kỳ vọng.
Cách SwissUK™ tiếp cận để tránh cái bẫy này
SwissUK™ không khuyến khích người học dùng Thạc sĩ để “đổi ngành cho nhanh”, chính vì rủi ro overqualified nhưng undertrained.
Thay vào đó, SwissUK™ tập trung vào việc giúp người học:
-
Xây dựng nền tảng cử nhân ngành một cách chính danh
-
Tái cấu trúc hồ sơ nghề nghiệp rõ ràng
-
Tránh trạng thái lưng chừng giữa các bậc học và vị trí nghề nghiệp
Trong mô hình này, Thạc sĩ không bị loại bỏ, mà được đặt sau khi nền tảng đã đủ vững, để phát huy đúng giá trị của nó.
Kết luận: học cao không sai, sai là học cao khi nền chưa đủ
Thạc sĩ là một bậc học có giá trị. Nhưng giá trị đó chỉ được phát huy khi nó đứng trên một nền móng phù hợp.
Trong chuyển nghề, nếu nền tảng chưa được xây dựng, việc học cao hơn có thể khiến con đường trở nên hẹp lại, thay vì mở rộng.
Tránh cái bẫy “overqualified but undertrained” không phải bằng cách tránh học cao, mà bằng cách đi đúng thứ tự.
