Khi thị trường lao động mệt mỏi với ứng viên có nhiều bằng nhưng không làm được việc
Trong nhiều năm, bằng cấp từng được xem là tấm vé bảo chứng cho năng lực. Càng học cao, cơ hội càng rộng. Càng nhiều văn bằng, hồ sơ càng đẹp. Cách nghĩ này từng đúng trong một giai đoạn mà tri thức khan hiếm và số người được đào tạo bài bản còn ít.
Hiện nay, bối cảnh đã thay đổi hoàn toàn.
Thị trường lao động không còn thiếu người có bằng cấp. Thứ đang thiếu là những người làm được việc trong bối cảnh thật, hiểu quy trình, chịu trách nhiệm và tạo ra giá trị cụ thể. Chính tại điểm này, một sự mệt mỏi đang hình thành và ngày càng rõ rệt trong mắt nhà tuyển dụng.
Hồ sơ ngày càng đẹp, kỳ vọng ngày càng thấp
Nhiều nhà tuyển dụng thừa nhận một nghịch lý: hồ sơ ứng viên ngày càng ấn tượng, song mức độ tin tưởng ban đầu lại giảm xuống.
Một CV có nhiều văn bằng, nhiều khoá học, nhiều chứng chỉ không còn tạo cảm giác yên tâm như trước. Trái lại, nó thường kéo theo một loạt câu hỏi ngầm:
- Ứng viên này đã từng làm trọn vẹn một công việc chưa
- Kiến thức có chuyển hoá thành năng lực thực hành không
- Liệu đây là người học giỏi hay người làm tốt
Sự hoài nghi này không xuất phát từ ác cảm. Nó đến từ kinh nghiệm tuyển dụng tích luỹ qua nhiều năm.
Khi bằng cấp không phản ánh được năng lực làm việc
Một trong những lý do khiến thị trường mệt mỏi là sự lệch pha ngày càng lớn giữa văn bằng và năng lực thực tế.
Nhiều ứng viên học rất nhiều, học liên tục, học lên cao, song khi bước vào môi trường làm việc lại gặp khó khăn với những yêu cầu cơ bản: phối hợp nhóm, xử lý tình huống, hiểu dòng công việc, chịu trách nhiệm đầu ra.
Điều này khiến bằng cấp mất dần vai trò tín hiệu. Nhà tuyển dụng không còn đọc văn bằng như bằng chứng của năng lực, mà chỉ xem đó là thông tin tham khảo.
Doanh nghiệp không chống lại việc học cao
Cần nói rõ: thị trường lao động không phản đối việc học cao. Vấn đề không nằm ở trình độ, mà nằm ở tính phù hợp.
Doanh nghiệp cần người có nền tảng đúng với vai trò, hiểu công việc ở cấp độ mà vị trí đó yêu cầu. Khi văn bằng quá cao so với công việc thực tế, sự lệch pha xuất hiện ngay từ đầu.
Lệch pha này tạo ra nhiều rủi ro: kỳ vọng không gặp nhau, động lực nhanh chóng suy giảm, khả năng gắn bó thấp.
“Nhiều bằng” không đồng nghĩa với “nhiều giá trị”
Một hiện tượng khác khiến thị trường mệt mỏi là việc bằng cấp bị tích luỹ theo kiểu sưu tầm.
Ứng viên học thêm khoá này, lấy thêm chứng chỉ kia, rồi tiếp tục nâng cao, song các mảnh ghép đó không tạo thành một cấu trúc nghề nghiệp rõ ràng. Khi được hỏi sẽ đảm nhận vai trò nào, lộ trình phát triển ra sao, câu trả lời thường mơ hồ.
Đối với doanh nghiệp, đây là tín hiệu rủi ro. Họ cần người có thể đứng vào một vị trí cụ thể, không phải một hồ sơ học tập phức tạp nhưng thiếu định vị.
Sự mệt mỏi đến từ chi phí tuyển dụng
Mỗi lần tuyển sai người đều mang lại chi phí lớn cho doanh nghiệp: thời gian đào tạo, gián đoạn công việc, ảnh hưởng đội nhóm.
Sau nhiều lần tuyển ứng viên có hồ sơ rất cao nhưng hiệu quả thực tế không tương xứng, nhà tuyển dụng trở nên thận trọng hơn. Sự thận trọng này dần chuyển thành mệt mỏi.
Họ không còn hào hứng với bằng cấp, mà ưu tiên những tín hiệu khác: khả năng làm việc thực tế, hiểu ngành, và mức độ phù hợp với vai trò.
Khi ứng viên cũng mệt mỏi với chính bằng cấp của mình
Sự mệt mỏi không chỉ đến từ phía doanh nghiệp.
Nhiều ứng viên cũng bắt đầu cảm thấy văn bằng của mình không còn mang lại lợi thế như kỳ vọng. Họ học thêm với hy vọng cải thiện cơ hội, rồi lại tiếp tục học khi kết quả chưa như mong đợi.
Vòng lặp này tạo ra cảm giác bất lực: học nhiều hơn, tốn nhiều hơn, song vị trí nghề nghiệp vẫn không rõ ràng.
Bằng cấp từng là lời hứa, nay trở thành câu hỏi
Trước đây, bằng cấp mang theo một lời hứa ngầm: học xong sẽ làm được việc, sẽ có chỗ đứng. Ngày nay, lời hứa đó không còn mặc định.
Mỗi văn bằng giờ đây đi kèm với một câu hỏi lớn hơn: bằng này dùng để làm gì, ở đâu, và trong cấu trúc nghề nghiệp nào.
Khi câu hỏi đó không có câu trả lời rõ ràng, bằng cấp mất đi sức nặng.
Thị trường lao động đang đòi hỏi điều gì?
Sự mệt mỏi của thị trường không phải là dấu hiệu của sự khắt khe vô lý. Nó phản ánh một nhu cầu rất rõ ràng:
- Nền tảng đúng với ngành
- Năng lực gắn với vai trò
- Khả năng phát triển thực tế
Doanh nghiệp cần những hồ sơ dễ đọc, dễ hiểu và dễ đặt vào hệ thống vận hành của họ.
Kết luận: một giai đoạn chuyển mình đã bắt đầu
Thị trường lao động đang bước vào một giai đoạn chuyển mình quan trọng. Bằng cấp không biến mất, song vai trò của nó đang được định nghĩa lại.
Ứng viên nhiều bằng nhưng không làm được việc không còn là cá biệt. Phản ứng mệt mỏi của thị trường là tín hiệu cho thấy hệ giá trị cũ đã đến giới hạn.
Những con đường học tập và chuyển nghề trong giai đoạn tới sẽ buộc phải trả lời một câu hỏi cốt lõi: xây nền để làm gì, và làm được gì với nền đó.
Đây chính là bối cảnh cho những lựa chọn mới sẽ xuất hiện sau đó.
