Đã qua rồi cái thời học cao là oai
Trong một thời gian rất dài, học cao từng được xem là biểu tượng của thành công. Bằng cấp gắn với sự ngưỡng mộ, với cảm giác an toàn và với kỳ vọng về một tương lai ổn định. Học càng cao, vị thế xã hội dường như càng được bảo chứng.
Ngày nay, hệ giá trị đó đang thay đổi.
Sự thay đổi này không ồn ào. Nó diễn ra lặng lẽ trong cách thị trường tuyển dụng, trong câu chuyện của người đi làm, và trong những lựa chọn nghề nghiệp mang tính thực tế hơn.
Khi danh xưng không còn đại diện cho năng lực
Một trong những dấu hiệu rõ ràng nhất của sự thay đổi là danh xưng học thuật không còn đại diện trực tiếp cho năng lực làm việc.
Xã hội từng mặc định rằng người học cao sẽ làm việc tốt hơn. Thực tế hiện nay cho thấy mối liên hệ đó không còn chắc chắn. Nhiều người học cao vẫn gặp khó khăn khi bước vào môi trường làm việc, trong khi không ít người có nền tảng thấp hơn lại vận hành công việc rất hiệu quả.
Danh xưng vì thế mất dần vai trò làm thước đo duy nhất.
Giá trị được đo bằng kết quả, không bằng độ cao của bằng cấp
Một thay đổi quan trọng khác là cách giá trị được đo lường.
Doanh nghiệp, tổ chức và cả thị trường rộng lớn hơn bắt đầu đặt câu hỏi đơn giản hơn: bạn tạo ra kết quả gì, trong vai trò nào, và với mức độ trách nhiệm ra sao. Những câu hỏi này tập trung vào đầu ra, không tập trung vào bậc học.
Trong bối cảnh đó, học cao chỉ có ý nghĩa khi nó giúp tạo ra kết quả tương xứng.
Khi học cao không còn tạo cảm giác an toàn
Trước đây, học cao thường mang lại cảm giác an toàn nghề nghiệp. Người học tin rằng bằng cấp sẽ giúp họ tránh được những rủi ro của thị trường.
Ngày nay, cảm giác an toàn này suy giảm. Thị trường biến động nhanh, nhiều ngành thay đổi cấu trúc, và nhiều vị trí không còn tồn tại lâu dài. Bằng cấp cao không còn là tấm khiên bảo vệ trước sự thay đổi.
Người đi làm bắt đầu nhận ra rằng an toàn nghề nghiệp đến từ khả năng thích nghi, không đến từ danh xưng học thuật.
Học cao không còn là mục tiêu tự thân
Một hệ quả của sự dịch chuyển giá trị là học cao không còn là mục tiêu tự thân.
Người học ngày càng đặt câu hỏi rõ ràng hơn: học để làm gì, học để đứng ở đâu, và học có giúp mình giải quyết vấn đề nghề nghiệp hay không. Khi những câu hỏi này không có câu trả lời thuyết phục, động lực học lên cao suy giảm.
Việc học dần được đặt trở lại đúng vai trò công cụ, không phải biểu tượng.
Sự tỉnh táo thay thế sự ngưỡng mộ
Nếu trước đây, xã hội dễ ngưỡng mộ người học cao, thì hiện nay sự tỉnh táo xuất hiện nhiều hơn.
Người ta không còn mặc định rằng học cao là tốt. Họ quan sát kỹ hơn con đường sau học tập, sự phù hợp với thị trường và khả năng tạo giá trị thực tế. Sự tỉnh táo này không làm giảm giá trị của tri thức. Nó chỉ đặt tri thức vào đúng bối cảnh.
Áp lực mới đối với người học cao
Sự thay đổi hệ giá trị cũng tạo ra áp lực mới cho những người học cao.
Khi học cao không còn được mặc định là lợi thế, người học phải chứng minh nhiều hơn. Họ phải cho thấy rằng bằng cấp của mình gắn với năng lực thực tế, chứ không chỉ là thành tích học tập.
Áp lực này không dễ chịu, song nó phản ánh một thị trường trưởng thành hơn.
Khi “oai” không còn là động lực bền vững
Một động lực học tập dựa trên cảm giác “oai” thường không bền vững. Khi xã hội ngừng ngưỡng mộ danh xưng, động lực đó nhanh chóng suy yếu.
Người học bắt đầu tìm kiếm những động lực khác: sự phù hợp, khả năng phát triển, và cảm giác đứng đúng chỗ trong hệ thống nghề nghiệp. Những động lực này thực tế hơn và gắn với cuộc sống dài hạn.
Giá trị mới: đúng chỗ hơn là cao chỗ
Một cách nhìn đang dần trở nên phổ biến là: đứng đúng chỗ quan trọng hơn đứng ở chỗ cao.
Đúng chỗ nghĩa là năng lực phù hợp với vai trò, nền tảng phù hợp với ngành, và lộ trình phát triển có thể dự đoán. Khi đứng đúng chỗ, việc học thêm trở thành nâng cao thực chất, không phải chạy theo danh xưng.
Kết luận: học cao không sai, hệ giá trị đã khác
Nói rằng đã qua rồi cái thời học cao là oai không có nghĩa là phủ nhận giá trị của học thuật. Học cao vẫn rất cần thiết trong nhiều bối cảnh.
Điều đã thay đổi là hệ giá trị xã hội. Học cao không còn được tôn vinh chỉ vì độ cao của nó. Giá trị nằm ở việc học có giúp người học đứng đúng chỗ và tạo ra giá trị thực tế hay không.
Trong bối cảnh mới này, những lựa chọn học tập sẽ ngày càng được đánh giá bằng tính phù hợp và hiệu quả, không bằng danh xưng.
