Cái bẫy chi phí chìm: vì sao học xong Thạc sĩ rất khó quay lại Cử nhân
Sau khi học xong Thạc sĩ, không ít người bắt đầu nhận ra một sự thật khó chịu: vấn đề không nằm ở việc học chưa đủ cao, mà nằm ở việc nền ngành chưa được xây đúng.
Tuy nhiên, ngay cả khi đã nhìn thấy điều đó, rất nhiều người vẫn không thể quay lại học Cử nhân Văn bằng 2. Không phải vì họ không hiểu giá trị của nền tảng. Lý do nằm ở một cái bẫy tâm lý quen thuộc trong kinh tế học và ra quyết định: chi phí chìm.
Chi phí chìm không chỉ là tiền
Khi nhắc đến chi phí chìm, nhiều người nghĩ ngay đến học phí. Thực tế, chi phí chìm sau Thạc sĩ lớn hơn rất nhiều.
Nó bao gồm thời gian đã bỏ ra, những năm tháng đã đầu tư, sự kỳ vọng của gia đình, sự tự hào cá nhân và cả hình ảnh mà người học đã xây dựng trong mắt người khác. Tất cả những yếu tố này không thể thu hồi.
Chính vì vậy, quyết định quay lại học Cử nhân không chỉ là quyết định học tập, mà là quyết định đối diện với toàn bộ những gì đã đầu tư trước đó.
Tâm lý “không thể đi lùi”
Một rào cản lớn là cảm giác không thể đi lùi.
Sau khi đã có bằng Thạc sĩ, việc quay lại học Cử nhân dễ bị cảm nhận như một bước thụt lùi, dù về mặt nghề nghiệp nó có thể là bước đi cần thiết. Cảm giác này không đến từ lý trí, mà đến từ cách xã hội gắn giá trị cho danh xưng học thuật.
Người học lo ngại ánh nhìn từ bên ngoài, lo ngại việc phải giải thích vì sao học cao rồi lại quay lại nền thấp hơn.
Khi sĩ diện trở thành rào cản nghề nghiệp
Sĩ diện là một yếu tố rất con người, đặc biệt trong bối cảnh học thuật.
Nhiều người hiểu rõ rằng mình cần xây lại nền ngành, song không đủ can đảm vượt qua rào cản sĩ diện để đưa ra quyết định đó. Họ tiếp tục tìm cách xoay xở trong khuôn khổ hiện tại, dù cảm nhận ngày càng rõ rằng con đường này không dẫn đến vị trí mong muốn.
Sĩ diện lúc này không giúp bảo vệ sự nghiệp. Nó chỉ kéo dài trạng thái lưng chừng.
Chi phí chìm khiến quyết định sai được kéo dài
Một đặc điểm nguy hiểm của chi phí chìm là nó khiến con người tiếp tục đầu tư vào một hướng đi không hiệu quả, chỉ vì đã đầu tư quá nhiều trước đó.
Sau Thạc sĩ, nhiều người chọn học thêm chứng chỉ, khoá ngắn hạn, hoặc các chương trình bổ trợ khác. Những lựa chọn này mang lại cảm giác tiếp tục tiến lên, trong khi tránh được quyết định khó khăn là quay lại xây nền từ đầu.
Vòng lặp này kéo dài thời gian, chi phí và áp lực tâm lý.
Khi danh xưng che khuất vấn đề cốt lõi
Bằng Thạc sĩ mang theo một danh xưng đủ mạnh để che khuất vấn đề nền tảng trong một thời gian.
Người học có thể dùng danh xưng này để giải thích cho bản thân và cho người khác rằng mình đã ở “trình độ cao”. Tuy nhiên, thị trường lao động không vận hành theo logic danh xưng. Nó vận hành theo logic năng lực gắn với vai trò.
Khi danh xưng không giúp đứng đúng chỗ, giá trị của nó dần suy giảm.
Nỗi sợ thừa nhận lựa chọn chưa phù hợp
Quay lại học Cử nhân Văn bằng 2 đồng nghĩa với việc thừa nhận rằng lựa chọn trước đó chưa phù hợp với mục tiêu nghề nghiệp.
Đây là điều rất khó đối với nhiều người. Thừa nhận sai lầm không làm giảm giá trị cá nhân, song cảm giác này thường bị hiểu sai như một thất bại.
Vì vậy, nhiều người chọn tiếp tục đi trên con đường hiện tại, dù biết rằng nó không dẫn đến nơi mình muốn.
Thị trường không quan tâm đến chi phí chìm
Một thực tế lạnh lùng là thị trường lao động không quan tâm bạn đã đầu tư bao nhiêu cho quá trình học tập trước đó.
Thị trường chỉ nhìn vào câu hỏi: bạn có nền tảng phù hợp để đảm nhận vai trò này hay không. Chi phí chìm chỉ tồn tại trong tâm lý người học, không tồn tại trong quyết định tuyển dụng.
Khi hiểu rõ điều này, khoảng cách giữa nhận thức và hành động mới bắt đầu lộ ra.
Văn bằng 2 nhìn từ góc độ tái cấu trúc, không phải hạ cấp
Cử nhân Văn bằng 2 không nên được nhìn như một bước lùi về học thuật. Nó là một bước tái cấu trúc nghề nghiệp.
Với những người đã học Thạc sĩ trái ngành, VB2 đóng vai trò xây lại nền tảng còn thiếu, giúp danh xưng và năng lực gặp nhau ở cùng một điểm. Khi nền được đặt đúng, các lựa chọn tiếp theo trở nên sáng rõ hơn.
Kết luận: vượt qua chi phí chìm cần sự can đảm trưởng thành
Cái bẫy chi phí chìm không nằm ở tiền đã mất. Nó nằm ở những quyết định bị trì hoãn vì sợ thừa nhận thực tế.
Học xong Thạc sĩ mà không đứng được trong ngành không phải là thất bại cá nhân. Vấn đề nằm ở việc có đủ can đảm để điều chỉnh lại con đường hay không.
Trong nhiều trường hợp, quay lại xây nền bằng Cử nhân Văn bằng 2 không phải là đi lùi. Đó là bước đi cần thiết để thoát khỏi một hướng đi không hiệu quả và mở ra một lộ trình nghề nghiệp thực sự bền vững.
