Có nhiều bằng cấp nhưng thiếu nền tảng (Overqualified but undertrained): cái bẫy của chuyển ngành bằng Master
Trong quá trình chuyển ngành, có một trạng thái xuất hiện ngày càng nhiều, đặc biệt ở những người học lên Thạc sĩ trái ngành: overqualified but undertrained (nhiều bằng cấp nhưng thiếu nền tảng).
Trạng thái này không ồn ào. Nó không tạo ra thất bại ngay lập tức. Ngược lại, nó thường đi kèm với cảm giác “mình đã học rất nhiều” và “mình có bằng cấp cao”. Chỉ đến khi bước ra thị trường lao động, sự lệch pha mới dần lộ rõ.
Overqualified but undertrained là gì?
Overqualified but undertrained là thuật ngữ thịnh hành khi thế giới quá thừa bằng cấp nhưng ứng viên không làm được việc. Đây không phải là thiếu hoàn toàn năng lực. Nó mô tả một trạng thái rất cụ thể:
Bạn có bằng cấp cao so với vị trí đầu vào của ngành mới, nhưng lại thiếu nền tảng ngành để đáp ứng kỳ vọng đi kèm với bằng đó.
Về hình thức, hồ sơ của bạn trông mạnh.
Về thực chất, cấu trúc đào tạo của bạn chưa đủ để đứng vững ở tầng nghề nghiệp tương ứng.
Đây không phải lỗi cá nhân. Đây là hệ quả của cách dùng sai bậc học cho sai mục tiêu.
Vì sao Master trái ngành dễ dẫn đến trạng thái này?
Thạc sĩ được thiết kế để đào sâu, không phải để xây nền. Khi một người bước vào Master trái ngành, họ được đặt ngay ở tầng cao học thuật, trong khi nền móng ngành chưa kịp hình thành đầy đủ.
Kết quả là:
-
Bằng cấp “đi trước” năng lực nền
-
Kỳ vọng của thị trường cao hơn mức sẵn sàng thực tế
-
Người học phải tự vá khoảng trống mà chương trình không được thiết kế để lấp
Sự lệch này không dễ nhận ra trong lúc học, nhưng bộc lộ rất rõ khi bắt đầu tìm vị trí nghề nghiệp.
Khi bằng cấp cao trở thành áp lực vô hình
Một điều ít được nói đến là: bằng cấp cao có thể tạo áp lực ngược.
Khi bạn cầm trong tay bằng Thạc sĩ ngành mới, thị trường mặc định rằng bạn đã:
-
Hiểu sâu ngành
-
Có thể đảm nhận vai trò phân tích hoặc quản lý
-
Không cần đào tạo lại từ nền tảng
Khi những giả định này không khớp với thực tế, nhà tuyển dụng đứng trước rủi ro. Và trong bối cảnh rủi ro cao, hồ sơ thường bị loại sớm, nhưng không ai nói rõ lý do.
Không thể “lùi lại” một cách tự nhiên
Một hệ quả khác của overqualified but undertrained là mất khả năng lùi về vị trí phù hợp.
Với bằng cấp cao, việc ứng tuyển vào các vị trí đầu vào trở nên khó khăn. Nhà tuyển dụng lo ngại bạn sẽ:
-
Nhanh chán
-
Đòi hỏi lộ trình nhanh
-
Không gắn bó lâu dài
Trong khi đó, các vị trí cao hơn lại đòi hỏi nền tảng mà bạn chưa kịp xây. Người học bị kẹt ở giữa: không thấp được, nhưng cũng không cao lên được.
Học nhiều hơn không giải quyết được vấn đề cấu trúc
Phản xạ phổ biến của người rơi vào trạng thái này là tiếp tục học.
Học thêm chứng chỉ.
Học thêm khoá ngắn hạn.
Học thêm để “bù nền”.
Nỗ lực này đáng ghi nhận, but nó không giải quyết được vấn đề cốt lõi: thiếu một dấu mốc nền tảng được công nhận chính thức.
Việc học bổ sung rời rạc không thay thế được một giai đoạn đào tạo nền ngành có cấu trúc.
CV có vẻ mạnh nhưng không ai tuyển
Ở góc nhìn tuyển dụng, hồ sơ “overqualified but undertrained” thường rất khó đọc, có vẻ mạnh về hình thức nhưng khi nhìn kỹ là rỗng và không ai muốn tuyển.
Nhà tuyển dụng thấy:
-
Bằng Thạc sĩ ngành mới
-
Một số kỹ năng liên quan
-
Kinh nghiệm nền ở ngành cũ
But họ không thấy được một trục phát triển rõ ràng. Họ phải tự suy đoán mức nền tảng của bạn, mức đào tạo lại cần thiết và rủi ro gắn bó.
Trong bối cảnh nhiều ứng viên, hồ sơ khó đọc thường không được ưu tiên.
Vì sao trạng thái này gây mệt mỏi kéo dài?
Overqualified but undertrained không gây sốc ngay lập tức. Nó gây mệt mỏi vì kéo dài.
Bạn cảm thấy mình đã đầu tư rất nhiều, but kết quả không tương xứng. Bạn không thiếu cố gắng, but cơ hội vẫn xa vời. Cảm giác này dễ dẫn đến nghi ngờ bản thân, dù vấn đề nằm ở cấu trúc chứ không nằm ở năng lực.
Nhiều người mắc kẹt ở đây rất lâu, vì họ không muốn “đi xuống” sau khi đã “đi lên”.
Vai trò của nền tảng trong việc thoát khỏi cái bẫy này
Điểm chung của những người thoát được trạng thái overqualified but undertrained là họ xây lại nền tảng ngành một cách chính danh.
Khi nền tảng xuất hiện:
-
Bằng cấp cao không còn bị hiểu sai
-
Kỹ năng có chỗ để đặt vào
-
Lộ trình nghề nghiệp trở nên dễ đọc
Nền tảng này không phải để thay thế Master, but để đặt Master vào đúng vị trí của nó.
Cử nhân Văn bằng 2 và việc “giải nén” bằng cấp
Trong bối cảnh này, Cử nhân Văn bằng 2 đóng vai trò như một bước “giải nén”.
Nó không phủ nhận những gì người học đã đạt được. Nó giúp:
-
Xác lập lại trục ngành
-
Chuyển bằng cấp cao từ trạng thái treo sang trạng thái có điểm tựa
-
Cho phép người học đứng vào ngành mới một cách tự nhiên hơn
Khi trục đã rõ, bằng Thạc sĩ không còn là gánh nặng, nhưng trở thành lợi thế đúng nghĩa.
Góc nhìn của SwissUK™
SwissUK™ nhìn trạng thái overqualified but undertrained như một cảnh báo cấu trúc, không phải thất bại cá nhân.
Cảnh báo đó cho thấy người học đã đi nhanh ở tầng học thuật, nhưng chưa kịp xây móng ngành. Trong hệ thống SwissUK™, việc xây nền luôn được ưu tiên trước khi nâng tầng, để tránh chính cái bẫy này.
Kết luận: bằng cấp cao không thay thế được nền tảng
Overqualified but undertrained là hệ quả của việc dùng đúng công cụ cho sai mục tiêu.
Bằng cấp cao có giá trị, nhưng nó không thể thay thế nền tảng ngành. Khi nền tảng thiếu, bằng cấp trở thành áp lực. Khi nền tảng đủ, bằng cấp trở thành đòn bẩy.
Chuyển ngành bền vững không nằm ở việc học cao đến đâu, nhưng ở việc bạn đứng đúng ở đâu trong cấu trúc ngành mới.
